Na ratunek stepom i świetlistej dąbrowie. Naukowy wymiar ochrony czynnej na Wyżynie Miechowskiej (Sierpień–Wrzesień 2025)

Dlaczego same kosiarki to za mało? Problem dominacji traw

Na przełomie sierpnia i września 2025 roku Fundacja Wspierania Bioróżnorodności HORB przeprowadziła jedną z najbardziej zaawansowanych kampanii ochrony czynnej w południowej Polsce. Nasze mieszane stada owiec i kóz oraz krowy rasy białogrzbietej pracowały w sześciu wybitnych rezerwatach Wyżyny Miechowskiej: Kwiatówka, Biała Góra, Dąbie, Wały, Sterczów-Ścianka oraz Opalonki. Działamy z pasją, ale nasz model opiera się na twardych podstawach naukowych – wdrażamy metody przetestowane w czołowych europejskich projektach restytucji przyrody.

W całej Europie – od kredowych wzgórz południowej Anglii (Chalk Grasslands), przez Jurę Szwabską w Niemczech, aż po czesko-słowackie Białe Karpaty – murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea padły ofiarą zaniechania rolnictwa. Szybko zorientowano się, że same zabiegi mechaniczne, polegające na usunięciu zarastających krzewów, są niewystarczające. Dlaczego?

Mechaniczne koszenie lub wycinka w paradoksalny sposób stymuluje do wzrostu wysoce konkurencyjne trawy rozłogowe (m.in. kłosownicę pierzastą – Brachypodium pinnatum). Ścięta trawa krzewi się ze zdwojoną siłą, tworząc zbitą darniową "gąbkę", która fizycznie dusi delikatne siewki rzadkich roślin stepowych (jak miłek wiosenny czy dziewięćsił). Dopiero wprowadzenie roślinożerców, którzy selektywnie wyrywają darń, jest w stanie trwale przełamać dominację ekspansywnych traw i utrzymać pożądaną strukturę fitocenozy.

Całodobowa inżynieria ekosystemu: Wygniatanie, termika i obieg azotu

Aby ochrona była skuteczna, stado musi przebywać w rezerwacie całą dobę. Przemierzające step owce i kozy, a w świetlistej dąbrowie (Kwiatówka) krowy białogrzbiete, to potężni, wielowymiarowi inżynierowie ekosystemu. Ich rola wykracza daleko poza samo zgryzanie:

• Legowiska i mozaika termiczna: Zwierzęta spędzają wiele godzin odpoczywając. Wygniatając wysoką roślinność w miejscach legowania, odsłaniają fragmenty nagiej gleby. Powstaje w ten sposób kluczowa z punktu widzenia ekologii mozaika termiczna. Zgnieciona, niska darń nagrzewa się od słońca błyskawicznie, stając się inkubatorem dla termofilnej entomofauny i nasion, podczas gdy wysokie kępy obok zapewniają cień i wilgoć w czasie suszy [3].
• Architektura mikrosiedlisk: Racice kóz i owiec oraz ciężkie kopyta krów (rozbijające gruby leśny filc w dąbrowie) tworzą tzw. mikrozaburzenia (micro-disturbances). To setki tysięcy malutkich, odsłoniętych "doniczek" w glebie, w których na wiosnę wykiełkują rzadkie gatunki światłolubne.
• Asymetryczna dystrybucja azotu: Wypasane zwierzęta wprowadzają do gleby odchody, jednak robią to nierównomiernie. Koncentracja azotu wokół miejsc wodopoju czy legowisk stymuluje wzrost roślin azotolubnych, pozostawiając pozostałe partie murawy ubogie w biogeny – co jest absolutnie konieczne do przetrwania rzadkich, skrajnie odpornych na stres i ubóstwo gleby roślin kserotermicznych [4].

Proteza ekologiczna, czyli uderzeniowa presja w służbie natury

Jesteśmy szczerzy wobec nauki i historii: nasz wypas w 2025 roku to działanie typu proteza. Nie jesteśmy w stanie odtworzyć tradycyjnego funkcjonowania dawnego gospodarstwa wiejskiego, z którym murawy i widne lasy koegzystowały przez stulecia, gdzie stada wychodziły na wypas od przednówka aż po późną jesień, wywierając powolną, ciągłą presję.

Dziś działamy inaczej. Stosujemy tzw. krótkotrwały wypas uderzeniowy (ang. targeted grazing / mob grazing). Wprowadzamy znaczne stado na niewielki, precyzyjnie wygrodzony siatkami elektrycznymi obszar na bardzo krótki czas. Celowo wywieramy ogromną, kontrolowaną presję na środowisko. To ekologiczny "szok" dla ekosystemu, który gwałtownie przełamuje dominację krzewów i traw rozłogowych [5]. Następnie zwierzęta są przenoszone, a ukształtowana, prześwietlona i nawieziona murawa zyskuje rok na spokojny rozwój i rozkwit najbardziej unikalnych gatunków.

Działania Fundacji HORB na Wyżynie Miechowskiej to połączenie bezkompromisowej wiedzy fitosocjologicznej z ciężką pracą fizyczną w terenie. Wierzymy, że tylko tak – naśladując dawne procesy w nowoczesnej, uderzeniowej formie – możemy ocalić polskie stepy i świetliste dąbrowy przed zapomnieniem.